برشی از تاریخ به روایت خسرو معتضد

روایت اختصاصی فضای مجازی رادیو ایران از ماجرای قوام‌السلطنه و استالین.

احمد قوام السلطنه یكی از رجال سیاسی تاریخ معاصر ایران بود كه چندین بار در دوران پهلوی منصب نخست وزیری را به دست گرفت در 25 بهمن 1324 خورشیدی كه وی برای چهارمین بار نخست وزیر شد، آذربایجان هنوز با ‌وجود استقرار رژیم پهلوی دوم و عمل كردن ایران به تعهدات خود در اشغال شوروی بود. در آن مقطع ایران از یك طرف گرفتار اثرات قحطی، كمبود ارزاق و بحران‌های اقتصادی بود و از جهت دیگر مخدوش شدن استقلال و نقض تمامیت ارضی ایران، توسط قوای متفقین برای مردم آزاردهنده بود. استالین كه با مكر چرچیل به سود متفقین وارد جنگ شده بود، هیچیك از سرزمین‌های اشغالی را بدون تأسیس حكومتی كمونیستی ترك نكرد در منطقه آذربایجان ایران هم فرقه دموكرات، بنای انجام این‌كار را داشت.

قوام‌السلطنه نخست وزیر ایران در 30 بهمن 1324 خورشیدی به همراه هیاتی بلندپایه برای حل یكی از بزرگترین بحران‌های آن روز یعنی تخلیه آذربایجان از نیروی‌های شوروی راهی مسكو شد. وی با آگاهی سیاسی كه داشت، توانست با وعده‌های پوچ دولت‌مردان این كشور را وادار به تخلیه نیروهای‌شان از ایران كند.

وی در دیدار با استالین و با زیركی و حسین علا در شورای امنیت توانستند راه را برای خروج نیروهای شوروی از ایران میسر كنند تا از تجریه ایران به دست استالین جلوگیری كنند.
قوام علت سفر خود به مسكو را بدین صورت بیان كرد: «من برای مباحثه حقوقی و استناد به معاهدات، كه هریك به جای خود هست، نیامده‌ام، بلكه با یك نیّت صادقانه و دوستانه آمدم كه از شما خواهش كنم، مقدمه و شرط اصلی مشروع و روابط دوستی و حل مشكلات بین ایران و شوروی است با یك اراده فراهم كنید» سپس درباره غائله آذربایجان و تخلیه كامل ایران از نیروهای روسی سخن به میان آورد. استالین در پاسخ قوام‌السلطنه 2 پیشنهاد قوام را رد كرد و اظهار كرد: «آنچه موضوع تخلیه ایران است، عجالتاً نمی‌توانیم انجام دهیم؛ زیرا به موجب ماده 6 معاهده 1921 حق داریم قوایی را در ایران نگاه داریم اما موضوع آذربایجان، یك موضوع داخلی است كه ما مداخله نداریم، ولی خودمختاری در آنجا چه ضرری دارد و مغایر با استقلال ایران نیست و اساساً ما نظر ارضی نسبت به ایران نداریم» در این جلسه حضوری، استالین مسایل مختلفی را با احمد قوام در میان گذاشت از جمله، مساله نفت شمال و رعایت نشدن موازنه مثبت درباره دادن امتیاز نفت به روسیه در مقابل آمریكا و انگلیس و… و. آنچه از صحبت های استالین برمی آمد، این بود كه علت تخلیه نكردن ایران به دلیل مساله نفت است و دیگر مسایل زیاد جدی به نظر نمی‌رسیدند.

به گزارش فضای مجازی رادیو ایران، خسرو معتضد در برنامه تاریخ‌ایران به شرح بیشتر این رویداد تاریخی می‌پردازد.

احمد قوام مورد غضب رضاخان میر پنج قرار گرفت و به لاهیجان تبعید شد، تا سال‌هایی بعد كه در عرصه سیاست خارجی، استالین را وادار به احترام و پذیرش جایگاه ایران.

برنامه تاریخ ایران جمعه‌ها ساعت 11:30 از رادیو ایران پخش می‌شود.